Ziemiórki w terrarium: skąd się biorą i jak się ich pozbyć

[0:00] Prawdopodobnie każdy z Was, kto ma w domu większą liczbę roślin doniczkowych lub, tak jak ja, ma pająki czy skorpiony na wilgotnym podłożu, kojarzy takie niewielkie, czarne i wyjątkowo upierdliwe małe muszki, które albo sobie przesiadują na kwiatku, albo przesiadują na podłożu, albo polatują nad podłożem, albo w nocy po prostu nas wkurzają, gdy przelatują i jest takie małe bzz.
[0:24] To są ziemiórki, a w zasadzie potocznie zwane są ziemiórkami, bo ziemiórkami często nazywamy muszki w ogóle, które ziemiórkami nie są. Natomiast w dzisiejszym materiale skupimy się na rodzinie skiaride, czyli właśnie ziemiórkowatych, których angielska nazwa, swoją drogą, jest bardzo ciekawa i całkiem trafna, bo jest to fungus nuts, i to fungus, czyli grzyb z angielskiego jest w zasadzie kluczem do zrozumienia biologii tych owadów i zrozumienia, dlaczego, jeżeli najpierw jest ich mało, to potem nagle jest ich ogrom.
[0:54] W dzisiejszym materiale dowiemy się czym są ziemiórki, w sumie to już wiemy, to są małe owady z rzędu mochówek itd., ale dowiemy się czym są ziemiórki, dowiemy się jak można je zwalczyć, dowiemy się czy szkodzą np. pająką, czy szkodzą rośliną, a jeżeli tak, to w jaki sposób im szkodzą oraz jak przebiega ich rozwój. Zapraszam.
[1:14] A jeżeli ktoś z Was chciałby zacząć hodować takiego cudnego, leniwego pająka jak moja hamorii, czekajcie, że ona jest żywa, żeby nie było, o Bożu, się oburzyła, to na naszej stronie odpaliliśmy właśnie pająka w trzech krokach. To jest cały system, który pomoże Wam dobrać wszystko na Waszego pierwszego pupila, który może być oczywiście taka hamorcia, ale może być też wiele innych gatunków. Link zostawiam Wam w opisie i przypiętym komentarzu.
[1:36] I lecimy do ziemiórków, do ziemiórek, do ziemiórków. Rodzina Skiaridae jest ogólnie bardzo dużą i zróżnicowaną rodziną mochówek, która na całym świecie opiewa na jakieś ponad 3000 opisanych gatunków, więc jest ich całkiem sporo. I pomimo tego, że my kojarzymy je głównie jako owady, które prześladują nasze fikusy i monstery, to rola ziemiórkowatych w przyrodzie jest dużo szersza, dużo większa i dużo ważniejsza,
[2:01] niż można by było się tego spodziewać. Ich larwy są ściśle związane z wilgotnym podłożem i z grzybem. Zatem uczestniczą w rozkładzie martwej materii organicznej, martwej materii oczywiście roślinnej, grzybni i tak dalej i tak dalej. One użyźniają glebę i towarzyszą temu, żeby tam w glebie się wszystko dobrze kręciło.
[2:21] Natomiast problem zaczyna się wtedy, kiedy dany gatunek stwierdzi, że akurat w naszej doniczce albo w naszym pojemniku z pająkiem jest akurat idealna temperatura, akurat idealna wilgotność i jakiś mały zalążek grzybni. I wtedy sprawiamy, że praktycznie przez cały rok są tam perfekcyjne warunki rozwoju dla właśnie takiej małej ziemiórki.
[2:41] Co do konkretnych gatunków i rodzajów to w uprawach najczęściej wymieniany jest rodzaj bradycja, a konkretnie bradycja bodajże impatiens. I to są takie małe maksymalnie 3 milimetrowej długości muchóweczki z długimi nogami i takimi paciorkowatymi czółkami. Także same imagines, czyli owady doskonałe nie robią jakiegoś kolosalnego wrażenia.
[3:02] I trzeba pamiętać, że te muchówki, które my widzimy to jest ledwie finał ich długiego życia, gdzie większość czasu one spędzają w formach pre-imaginalnych, czyli jajko, larwa, poczwarka. Jako że muchówki przechodzą przeobrażenie tak zwane zupełne, są cztery stadia rozwoju, no to właśnie większość życia tego glebowego powinna nas interesować, a same muchówki to tam w sumie to nie.
[3:26] Ustalmy sobie pewien fakt. To, że mamy w domu ziemniurki to nie oznacza, że na przykład w roślinie jest jakiś syf i to nie oznacza, że w mieszkaniu mamy brudno i nie sprzątamy. To tak nie działa, to nie są karaluchy. Ziemniurki jeżeli się pojawiają to znaczy, że dana samica znalazła dobre lub bardzo dobre lub perfekcyjne warunki do złożenia jaj i do rozwoju swoich larw, które tam w przyszłości będą z jajek.
[3:50] I tutaj bardzo ważna jest kwestia taka, że rozwój larw związany jest stricte z grzybnią, z grzybami. I tutaj na przykład na bazie tej bradycja Impatience, tego gatunku ziemniurki, wykazano, że jej larwy są mocno mykofagiczne. To znaczy, że rozwijają się na grzybach i co więcej jedzą zarówno grzyby saprotroficzne, jak i te związane z konkretnymi chorobami roślin.
[4:14] I co więcej, samice potrafią też preferować podłoże, które im przypasuje z różnych względów, na przykład przez obecność mikroorganizmów czy przez obecność grzybów. A jak to robią? No jak wiemy u owadów taką rolę węch upełnią czółki i właśnie czółkami wyczuwają, że na przykład w podłożu znajduje się grzybnia. I wtedy jeżeli wyczują te związki lotne, które produkuje grzybnia, no to wtedy tam złoży jajka.
[4:40] I to trochę tłumaczy, dlaczego ziemniurki tak często eksplodują liczebnie po przelaniu rośliny. No bo w stale mokrym podłożu bardzo dobrze rozwijają się mikroorganizmy, rozkładają się fragmenty korzeni, torfu, kory i innych składników podłoża, a wszystko to tworzy ogromną ilość pokarmu dla larw. I tak naprawdę ziemniurki nie potrzebują zdrowej tkanki roślinnej, żeby się rozwijać i mogą przez znaczną część czasu żyć na grzybach i martwej materii,
[5:03] a roślina, którą mamy w doniczce jest dla nich czasem właściwie tylko elementem większego mikroekosystemu. I dopiero kiedy populacja staje się duża, ogromna lub kiedy brakuje innego pokarmu, no to wtedy larwy ziemniurek zabierają się w końcu za roślinkę główną. I tutaj sama wilgotność też ma znaczenie, bo jak zobaczycie jak wyglądają larwy ziemniurek, to są takie białe gluty, trochę, z czarną główką.
[5:26] I one są przystosowane do życia w typowo wilgotnym podłożu, więc jeżeli mają wilgość, to one się tam dobrze czują. I jeżeli w tej zewnętrznej, górnej warstwie w doniczce ziemi jest dużo wilgoci, no to one tam będą żyć i będzie ich sporo. I na to w ogóle jest bardzo prosty sposób, że ponoć i przesuszenie takiej rośliny daje fenomenalne efekty.
[5:47] Oczywiście przesuszenie pomiędzy podlewaniami, tak żeby ta zewnętrzna, wyższa warstwa gleby była sucha. Bo wtedy ziemniurki stwierdzają, dobra, to nie są idealne warunki, wymieramy, czy coś. Albo przechodzą niżej. Oczywiście trzeba to robić tam, gdzie gatunek rośliny na to pozwala i to też nie jest żadna magiczna właściwość suchej ziemi.
[6:07] Po prostu, no, odbieramy larwom dobre warunki życiowe, jak mikrokawalerki w Warszawie. Problem z ziemniurkami numer jeden. Jeżeli zauważymy sobie koło naszego fikuska pięknego, muchówkę, taką właśnie ziemniurkę, i ją zatłuszczemy, no to nie rozwiązaliśmy problemu, bo prawdopodobnie znakomita większość populacji,
[6:27] którą mamy u siebie w domu aktualnie, jest w ziemi w postaci jaj, larw i poczwarek. U ziemniurek, jak mówiłem, są cztery stadia rozwojowe, czyli jest jajko, potem cztery stadia larwalne, które łącznie zbiera się na larwę, dalej jest poczwarka i jest, no, i magot. I teraz cały rozwój ziemniurek w bardzo sprzyjających, laboratoryjnych wręcz bym powiedział, czy szklarniowych warunkach,
[6:48] może trwać nawet 20 dni, tak krótko. I tutaj bardzo duże znaczenie ma temperatura, bo oczywiście jak jest chłodniej, no to muchówka będzie rozwijać się dłużej, bo ma wolniejszy metabolizm. Więc, no, jak są sprzyjające warunki, te trzy tygodnie to jest taki rozwój od jajka do dorosłego owada, przy czym jajko trwa sześć i pół dnia, i na to też były badania,
[7:08] tutaj też znowu wchodzi ta bradycja Impatience po raz kolejny, bo to jest najlepiej w ogóle chyba przebadany gatunek. Jajko trwało sześć i pół dnia, potem larwa trwało około dwóch tygodni, poczwarka kilka dni, no i potem jest imago, które żyje też kilka dni. I to imago nie żyje jakoś bardzo długo, i w zasadzie nie musi żyć bardzo długo,
[7:28] bo jedynym i nadrzędnym celem takiego samca i takiej samicy ziemiurki jest oczywiście przedłużenie gatunku, tak, czyli musi dojść do kopulacji i samica musi złożyć jajka, żeby mogły się wylęgnąć larwy. Ile jest tych larw? Również w badaniach nad bradycję Impatience wyszło, że od około 50 do 300, więc od kilkudziesięciu do kilkuset jaj, co oznacza, że w przeciągu na przykład dwóch miesięcy,
[7:52] no skala robi się bardzo duża, bo to rośnie w sposób wykładniczy. No i oczywiście możemy sobie powieścić na przykład taki żółty lep na ziemiurki, i po tygodniu będziemy mieli tam 50 czy 100 muszek, i to wygląda bardzo satysfakcjonująco, ale absolutnie nie rozwiązuje naszego problemu. I tutaj wchodzi ciekawostka numer jeden. Bo te żółte lepy są bardzo popularne, a ich popularność nie wynika wyłącznie z tego,
[8:14] że człowiekowi łatwo zauważyć czarnego owada na żółtym tle. Ziemiurki rzeczywiście reagują na określone zakresy światła. Badania nad Skiaridę, czyli nad rodziną ziemiurkowatych, wykazały silne przyciąganie do promieniowania UV oraz zielonych i żółto-zielonych długości fali. U bradycja Deformis, czyli innego gatunku, szczególnie skuteczne były okolice 382 nanometrów
[8:34] oraz zakres około 532 do 592 nanometrów. I to oznacza, że zachowanie tych niewielkich muchówek możemy wykorzystywać przeciwko nim, budując pułapki odpowiadające ich własnemu systemowi wzrokowemu. Odpowiedzmy sobie na bardzo ważne pytanie, które być może was straci. Czy dorosłe ziemiurki szkodzą naszym roślinom? Odpowiedź brzmi w zasadzie to nie.
[8:56] Ponieważ dorosłe ziemiurki, owszem, pobierają pokarm płynny, ale nie posiadają na przykład takiego aparatu gębowego jak chociażby mszyce, które, jak wiemy, są niszczycielami roślin. One wysysają płyny z roślin. Nie mają też takiego, nazwijmy to, komaropodobnego aparatu gębowego, więc nie piją naszej krwi i w takiej codzienności dorosłe ziemiurki są po prostu upierdliwe.
[9:16] Już nie zliczę ile razy wypiłem na przykład kawę albo jakiś sok z ziemiurką, bo po prostu nie zauważyłem, bo mi wpadła do tej. No i one się topią w tych kawach, topią się w napojach, bzyczą nam, siadają na monitorach i generalnie są wnerwiające. Ale tak poza tym nie robią większych szkód roślinom, natomiast ich larwy już tak. Larwy ziemiurkowatych większość czasu spędzają kilka milimetrów albo centymetrów pod powierzchnią podłoża.
[9:39] Ich podstawowym pokarmem mogą być grzyby, glony i rozkładające się szczątki organiczne, ale larwy części gatunków potrafią również przegryzać delikatne korzenie, włośniki korzeniowe oraz tkanki młodych łodyg. No i oczywiste jest, że jeżeli jest dużo ziemiurek, to bardziej ucierpią młode rośliny, sadzonki, siewki, a jeżeli mamy ogromną monsterę z ogromnym systemem korzeniowym,
[9:59] to nawet jak tych ziemiurek jest dużo, to tam monstera tak kichnie, prychnie i w sumie nic jej się nie stanie, ale młode roślinki mogą przez to niestety ucierpieć. A dlaczego ucierpieć? No bo uszkodzone korzenie mają problem z pobieraniem wody oraz substancji mineralnych i wtedy jeżeli mają ten problem, to roślina może więtnąć, usychać, może żółknąć i właściciel rośliny może pomyśleć, o, coś jest nie tak z podlewaniem albo z nawożeniem,
[10:24] trzeba nawozić i podlać. I wtedy jak podlejemy, no to robimy znowu super ekosystem dla ziemiurek, jest ich więcej, kółko się napędza, a rośliny jest coraz to gorzej, także trochę błędne koło. No i oczywiście w domowej produkcji ziemiurek, tak to nazwijmy, no to mamy skalę zazwyczaj taką, że jest to kilka lub kilkanaście roślin, ale w skali szklarniowej może być znacznie gorzej.
[10:46] Tutaj bradycja Impatiens jest istotnym szkodnikiem sadzonek roślin ozdobnych, warzyw i upraw grzybów. Co więcej, nowsze badania nad pomidorem pokazują, że żerowanie larw uruchamia u rośliny mierzalną odpowiedź obronną na podstawie ekspresji genów i metabolizmu. I roślina naprawdę wie, że jej korzenie są atakowane i uruchamia mechanizmy obronne podobnie jak przy ataku innych roślinożerców.
[11:08] Dobra, przebrnęliśmy przez uszkadzanie roślin, czyli nadgryzanie przez larwy. Natomiast jest jeszcze jeden aspekt biologii ziemiurek, który wydaje mi się jest dużo ciekawszy i również bardziej problematyczny oraz szkodliwy dla roślin. No bo pamiętajmy, że larwy ziemiurek żyją w niesterylnym środowisku, tak to nazwijmy. One cały czas ocierają się o grzyby, ocierają się o bakterie,
[11:30] generalnie tam jest wilgotno, jest masa mikroorganizmów, syf. I przez to, że ocierają się o te bakterie i potem potencjalnie mogą podejść do korzeni rośliny, to zdarza się, że uszkadzając tę część rośliny, ten korzeń, robią małą rankę i przez to dają czystą, szeroką i jasną drogę dla patogenu, który może zarazić roślinę.
[11:51] I w badaniach nad związkami ziemiurek oraz patogenów wykazywano takie właśnie korelacje pomiędzy ziemiurkami, a np. patogenami z rodzajów Pythium, Fusarium i Verticillium. I okazało się, że te larwy mogą pobierać propagulę tego patogenu podczas żerowania no i dalej przenosić je bliżej korzonka. Co więcej, okazało się też, że niektóre larwy mogą po prostu zjadać te patogeny,
[12:15] potem je, brzydko mówiąc, nie wysrać, tylko wydalić i mało tego, patogeny po wydaleniu przez ziemiurkę są nadal zdolne do zainfekowania rośliny. I teraz trzeba to tak powiedzmy uczciwie przedstawić, bo temat jest często mocno upraszczany, że ziemiurki przenoszą choroby roślin. To stwierdzenie jest prawdziwe, ale też nie oznacza, że każda pojedyncza muszka
[12:37] latająca po mieszkaniu jest automatycznie groźnym wektorem. Znaczenie tego mechanizmu zależy trochę od patogenu, zależy od gatunku, ziemiurki no i oczywiście warunków. Larwy poruszają się na stosunkowo małe odległości, więc w szklarni szczególnie łatwo mogą przenosić patogen w obrębie jednej wspólnej tacy rozsadowej, podłoża czy systemu uprawowego. Natomiast wyniki dotyczące znaczenia dorosłych muchówek są dużo bardziej
[12:58] zróżnicowane. Dorosłe osobniki mogą przenosić na powierzchni działa zarodniki niektórych grzybów wytwarzających naziemne formy rozsiewające, ale dla części patogenów glebowych ich rola może być znacznie mniejsza. Natomiast istnieją też eksperymentalne dane na to, że larwy muchówek z gatunku bradycea impatiens mogą przenosić choroby wirusowe roślin.
[13:20] W badaniu Spinat Stand Virus larwy narażone na kontakt z wirusem były w stanie przenieść go na zdrowe rośliny Nicotiana bentamiana. Nie oznacza to oczywiście, że ziemiórkowaty czyli skieridy są powszechnymi wektorami wirusów podobnie jak mszyce czy mączliki, ale pokazuje, że te interakcje pomiędzy muchówkami, mikroorganizmami i roślinami są tak
[13:40] troszeczkę skomplikowane. Kolejne bardzo ważne pytanie. Skąd się biorą ziemiórki w mieszkaniu czy w domu? No bo ktoś powie, dobra ja mam rośliny nie wiem od 5 lat nagle przyniosłem jednego kwiatka i mamy inwazję ziemiórek i można powiedzieć, że stąd ziemiórki wyszły. Okej, zazwyczaj jeżeli tak się dzieje no to można podejrzewać, że
[14:02] problemem jest nowo przeniesiona roślina a w zasadzie nowo przeniesione podłoże w nowo przeniesionej roślinie. To było bez sensu. Tak, oczywiście tutaj czasami możemy nie zauważyć stadium larwalnego lub przeniesiemy worek z ziemią zainfekowany ziemiórkami i też tam te jaja larwy po czwarki są no i później nagle pyk mamy ziemiórki.
[14:22] Ale pamiętajmy, że to nie zawsze tak jest, bo ziemiórki występują też u nas naturalnie. Mamy naturalnie ziemiórki u nas w kraju i wystarczy dosłownie kilka samic żeby zrobić, no może plagą to nie nazywajmy, ale żeby zrobić całkiem niezłą populację ziemiórek w naszych domowych roślinkach. W skrócie one po prostu mogą wlecieć przez okno.
[14:42] Plus też oczywiście jeżeli mamy uprawę taką ekologiczną, gdzie używamy ekologicznych nawozów z dużą ilością mikroorganizmów, grzybów i tak dalej, no to dla ziemiórki takie coś będzie dużo bardziej dobre niż jeżeli mamy sam torf, jakieś organiczne nawozy, nieorganiczne, mineralne nawozy i tak dalej i tak dalej. No to jak mamy te ekologiczne rzeczy, no to wtedy ziemiórki będą się nam
[15:07] po prostu dużo łatwiej rozwijać. Kolejne pytanie, jak się tego cholerstwa pozbyć? No bo tutaj ja, jeśli chodzi o rośliny, to jestem kretynem i jedyne rośliny jakie mam to te w terariach i tam faktycznie trochę tych ziemiórek czasami się pojawia, ale jest ich na tyle mało, to nie jest plaga, że ja tak naprawdę nic z tym nie robię, jest spoko. No to w pająkach się czasami też pojawiają, no to wtedy też jest proste
[15:30] wymieniamy podłoże inara i tam jest zazwyczaj tylko włókno kokosowe, więc nie ma problemu, no ale jak ktoś ma dużo roślin, no to się zaczyna pojawiać problem jak jest dużo ziemiórek. I systemów jest kilka. Pierwszy w zasadzie, który znacie, to jest przesuszenie. Jeżeli roślina na to pozwala, możemy przesuszyć ziemię, ergo stworzymy nieodpowiednie warunki dla larw ziemiórek, no i ziemiórek
[15:50] będzie po prostu mniej. Słyszałem też o innych metodach takich jak stosowanie tam preparatów i czosnku i innych rzeczy, ale przedstawię Wam dwa sposoby, które zatrudniają do pomocy innym małe organizmy, mikroorganizmy. Czyli chodzi mi tu po prostu o taką kontrolę biologiczną i jedną z najpopularniejszych i dających niezłe efekty form kontroli
[16:11] biologicznej jest wprowadzenie do ziemi pewnych nicieni. Konkretnie mowa tu o entomopatogenicznym, czyli zżerającym owady, nicienia z gatunku Steiner Nema Feltiae i takie mikroskopijne stadia infekcyjne nicienia poruszają się w wilgotnym podłożu, odnajdują larwę owada i wnikają do jej wnętrza, następnie
[16:31] uwalniają symbiotyczne bakterie, które prowadzą do śmierci gospodarza, a nicień rozmnaża się wewnątrz jego ciała. No i to jest dość interesujący przypadek, wykorzystanie jednego pasożyta do kontrolowania innego organizmu, który chyba nie może być uznany pasożytem. Natomiast badania szklarniowe wielokrotnie wykazywały znaczące ograniczenie liczby ziemiórek z rodzaju bradyzja po zastosowaniu właśnie
[16:53] tego nicienia, chociaż skuteczność zależy między innymi od temperatury rodzaju podłoża dawki i momentu zastosowania. Druga opcja to są jeszcze drapieżne roztocza, które też można zastosować, one mają fatalną nazwę, ja jej mogę zapamiętać, to jest stratiolelaps cimitus, chyba tak. One z kolei poruszają się w górnych warstwach podłoża i polują między innymi na jaja oraz młode larwy
[17:14] ziemiórek. I co ciekawe, badania pokazują, że poszczególne biologiczne środki kontroli mogą atakować różne stadia szkodnika. I na ten przykład te drapieżne roztocza, te stratiolelaps cimitus mogą być znacznie skuteczniejsze dla młodszych stadióf larw, a entomopatogeniczne obietnicie nie, o których mówiłem przed chwilą, lepiej
[17:35] radzą sobie z innymi stadiami. No i można zastosować tak zwaną strategię łączoną, czyli można wprowadzić i to, i to i wtedy działamy wielotorowo. Jest jeszcze jedna opcja i można stosować takie bakterie, które są znane jako BTI, to nie jest ich pełna nazwa naukowa, one z kolei wytwarzają toksyczne białka dla larw ziemiórek i tak naprawdę, jak ten cały wywód mój dobiega końca o sposobach zwalczania,
[17:57] no to nie ma jednego takiego magicznego środka, tak, trzeba działać wielotorowo, czyli można stosować te bakterie, te roztocza, te nicienie, można wyłapywać dorosło, osobniki, żeby się nie rozmnażały i nie skalowały tego wszystkiego, no i może się z tym jakoś uporamy. Są jeszcze oczywiście te metody domowe, tak, czyli słyszałem o otcie, kawie, keramzycie, piasku, zapałki wbite
[18:19] w ziemię, czosnek wspomniany, co tam jeszcze było, cynamon i takie różne inne rzeczy i w sumie tutaj chętnie spytam się was, czy stosowaliście takie te swoje domowe metody, które zadziałały bądź nie, jeżeli zadziałały bądź nie, to podzielcie się tym w komentarzu i z chęcią to przeczytam, bo ciekawe, na przykład to z cynamonem mnie bardzo ciekawi i
[18:40] ciekawi mnie z kawą. To są takie dwa, które no ja nie przetestowałem, ale może ktoś z was testował i po prostu dajcie znać, czy się udało. W skrócie, te domowe sposoby to często się opierają na anegdotach i no jeżeli to nie wpływa mocno na biologię danego owada, w tym przypadku larwy, ziemiórki, to podejrzewam, że to jest takie trochę placebo. Podsumowując to wszystko, zanim nazwiemy
[19:01] ziemiórki szkodnikami, to pamiętajmy, że one są też częścią naturalnego ekosystemu. One też są tą cząstką, która uczestniczy w zjadaniu tej martwej materii, w zjadaniu grzybni i tak dalej i tak dalej. I co więcej, ziemiórki mają też jeszcze pewną cechę, o której nie wspomniałem, cechę dlaczego genetycy interesują się nimi od praktycznie stu lat. Otóż u ziemiórek, na przykład z rodzajów
[19:23] tradycja, zaobserwowano, i to jest ciekawostka na koniec, zaobserwowano takie bardzo dziwne, bardzo niestandardowe dziedziczenie genów i ustalanie płci. Bo okazuje się, że u nich na początku mogą być trzy chromosomy X i dopiero potem jeden chromosom od ojca bodajże zostaje jakoś wypnięty,
[19:45] wyparty, no i to potem ustala nam płeć danej ziemiórki. Także pod względem genetycznym one są jakąś niesamowitą ciekawostką, ale tutaj myślę, że to jest materiał jeszcze na osobny film, no bo wiadomo, że nas najbardziej interesują fikusy i monstery. Dobrze, dziękuję wam bardzo za oglądanie i widzimy się w kolejnym materiale. Hejka.