Kolczak zbrojny ma w Polsce złą sławę, bo jego ukąszenie naprawdę boli – piszą o tym artykuły prasowe, a ja mogę to potwierdzić z własnego doświadczenia. W Polsce żyje dziewięć gatunków kolczakowatych, ale to kolczak zbrojny wywołuje najsilniejszy ból, a najnowsza praca naukowa tłumaczy dlaczego: jego jad służy przede wszystkim do obrony. Pojechałem na łąkę pod Wrocławiem sprawdzić, gdzie te pająki teraz siedzą.
Czym jest kolczak zbrojny i skąd ta zła sława?
Kolczak zbrojny (Cheiracanthium punctorium) to pająk z rodziny kolczakowatych o żółtopomarańczowym ciele i ciemnych szczękoczułkach. Kolczaki, a zwłaszcza on, są w Polsce znane i bardzo nielubiane – głównie dlatego, że ich ukąszenie boli. Ta zła sława nie bierze się znikąd, ale też nie jest tak prosta, jak sugerują nagłówki.
Impulsem do tego materiału był artykuł prasowy z 20 sierpnia o mieszkańcu Poznania, który znalazł w domu pająka opisanego jako „najbardziej jadowity pająk w Polsce” – na zdjęciu była samica kolczaka zbrojnego. Artykuł dodawał, że to jedyny pająk w Polsce, którego jad wywołuje piekący ból i zawroty głowy, ale zaznaczał też, że te pająki raczej nie bytują w mieszkaniach, tylko w wysokiej trawie, gdzie składają jaja.
We wcześniejszych materiałach starałem się pokazywać kolczaki jako zwykłe pająki, a nie „morderców” czyhających, by ugryźć w nocy. Więcej o tym, że pająki wcale nie muszą być takie straszne, piszę w swojej książce – „Pająki nie są takie straszne” Wojciech Kubiak (69 zł).
Gdzie i kiedy szukać kolczaków zbrojnych?
Przy ładnej pogodzie wyruszyłem w teren szukać kolczaka. Połowa września to wciąż dobry moment – kolczaki zbrojne można spotkać nawet do listopada, więc szansa na znalezienie samic pilnujących gniazd wciąż była spora.
Na miejsce poszukiwań wybrałem łąkę pod Wrocławiem – idealny spot, bo wysoka trawa sprzyja gniazdom kolczaków. Miesiąc wcześniej na tej samej łące kolczaków zbrojnych było mnóstwo, rozsianych jeden obok drugiego, prawdopodobnie w liczbie kilkudziesięciu.
- siedlisko: wysokie, nasłonecznione trawy na łąkach, nieużytkach i poboczach,
- pora: dorosłe pająki od lata do jesieni, a samice pilnujące gniazd nawet do listopada,
- w Polsce: dziewięć gatunków z rodziny kolczakowatych, z potencjalnym dziesiątym do odnalezienia; kolczak zbrojny jest spośród nich najlepiej znany.
Jak rozpoznać gniazdo kolczaka w trawie?
Gniazdo kolczaka wygląda jak widoczny z daleka zwitek na końcu źdźbła trawy. Samica zagina i splata pajęczyną górną część źdźbeł, tworząc kształt „odwróconego dzwonu”, wyściełany w środku przędzą, w którym pilnuje kokonu z jajami.
Podobne gniazda budują też inne kolczaki, na przykład Cheiracanthium erraticum. W domach kolczaki budują za to kokonowaty oprzęd w rogach – między ścianą a sufitem albo ścianą a ścianą.
To zupełnie inna konstrukcja niż kolista sieć krzyżaka łąkowego, rozpięta pomiędzy źdźbłami traw – jeśli widzicie okrągłą pajęczynę, to na pewno nie kolczak. Najbezpieczniej gniazd nie rozchylać palcami: samica broni ich zaciekle.
Dlaczego ukąszenie kolczaka boli bardziej niż innych pająków?
Długo zakładałem, że jad pająków służy głównie do szybkiego obezwładniania ofiary – dopóki nie przeczytałem pracy naukowej o jadzie kolczaka zbrojnego, opublikowanej w 2025 roku w „Communications Biology”.
„Z tych wszystkich naprawdę najbardziej bolesne było ukąszenie kolczaka.” — z filmu, 11:44
Ze wszystkich pająków, które mnie kiedykolwiek ukąsiły – skakuny, ptaszniki, krzyżaki, kolczak zbrojny – to właśnie kolczak bolał najbardziej. Według autorów jad większości pająków służy do polowania, ale u dorosłych Cheiracanthium punctorium w dużej mierze przystosował się do obrony, zwłaszcza w okresie rozrodu. Dorosłe kolczaki praktycznie przestają wtedy polować, a ich głównym zajęciem poza rozrodem staje się zacięta obrona gniazda z jajami i młodymi.
Naukowcy zbadali gruczoły jadowe 20 dorosłych pająków (12 samic i 8 samców). W jadzie znaleźli 40 peptydów z 15 rodzin białek – relatywnie mało w porównaniu z jadami typowych pająków łowieckich, które mogą zawierać setki toksyn. Ponad 58% transkryptów jadowych to toksyny z rodziny CSTX, wśród nich dziesięć toksyn CPTX, z których wcześniej znana była tylko jedna.
Znaczna część CPTX u kolczaka ma budowę dwudomenową (toksyna–łącznik–toksyna), co w przyrodzie zdarza się bardzo rzadko, a u kolczaka odpowiada za około 40% transkryptów jadowych. Ta podwójna budowa może tłumaczyć wyjątkową skuteczność i ból wywoływany przez ten jad. Ważnym składnikiem są też fosfolipazy PLA2, które rozkładają błony komórkowe i uwalniają związki odpowiedzialne za stan zapalny i ból – i są uderzająco podobne do PLA2 z jadu pszczół.
Dla porównania: u przebadanego kostarykańskiego ptasznika P. reduncus (rodzaj Psalmopoeus) znaleziono ponad 600 toksyn, ale żadnej z rodziny CSTX. To sugeruje, że toksyny CSTX pojawiły się ponad 300 milionów lat temu, już po rozdzieleniu linii ptaszników i tzw. pająków właściwych.
Czy kolczak zbrojny jest groźny dla człowieka i co zrobić po ukąszeniu?
Dla zdrowego dorosłego człowieka ukąszenie jest bardzo bolesne, ale nie groźne dla życia – w opisanych przypadkach ludzie wracali do pełnej sprawności bez trwałych następstw. Samica kolczaka zaciekle broni gniazda w okresie rozrodu i to był zresztą bezpośredni powód mojego własnego ukąszenia.
- typowe objawy: nagły, piekący ból, najsilniejszy w pierwszych minutach i utrzymujący się kilka godzin, a do tego zaczerwienienie, obrzęk, swędzenie, mrowienie lub drętwienie,
- czasem objawy ogólne: osłabienie, ból głowy, nudności, dreszcze, stan podgorączkowy,
- dolegliwości zwykle mijają w ciągu kilku dni, rzadko utrzymują się dłużej.
Po ukąszeniu umyjcie skórę wodą z mydłem i przyłóżcie zimny okład. Jeśli pojawią się objawy ogólne, a zwłaszcza duszność albo obrzęk twarzy, skontaktujcie się z lekarzem – przy reakcji alergicznej dzwońcie pod 112. Ostrożniej trzeba też podchodzić do ukąszeń u dzieci i osób starszych.
Co zrobić, gdy znajdziesz kolczaka w domu?
Kolczaki są dziś tak pospolite, że regularnie trafiają do mieszkań – i szczerze mówiąc, niewiele da się z tym zrobić. Dla osób, które boją się pająków, zabicie go klapkiem to często jedyna opcja, jaką widzą.
„Ja zawsze zachęcam, żeby delikatnie złapać te pajączki i wynieść je na dwór.” — z filmu, 10:41
Zawsze zachęcam do tej drugiej opcji – nakryjcie pająka szklanką lub słoikiem, wsuńcie pod spód kartkę i wynieście go na zewnątrz, najlepiej w trawę. Nie łapcie go gołą ręką: przyciśnięty do skóry kolczak ugryzie, żeby się bronić.
Po co kolczakowi jad, który tak boli?
Jad kolczaka zbrojnego boli, bo ma boleć. Jest przystosowany do obrony gniazda, a nie do polowania – i szczerze mówiąc, nigdy nie widziałem dorosłego kolczaka żywiącego się ofiarą.
„Jad kolczaka zbrojnego boli, bo ma boleć. On ma być używany do obrony, a nie stricte do polowania.” — z filmu, 16:31
Dajcie znać w komentarzach, co sądzicie o tej teorii – link do pracy naukowej jest w opisie filmu. Wolicie zobaczyć pająki z bliska, bez ryzyka ukąszenia w trawie? Zapraszamy do naszego sklepu terrarystycznego we Wrocławiu – ul. Św. Mikołaja 63, codziennie 10–19.